"Give and Take" - Bài học về những người cho đi và bí mật thành công từ một thầy giáo già

Ba kiểu người trong xã hội

Grant chia thế giới thành ba kiểu người dựa trên cách họ tương tác với người khác :

Người nhận lại (Takers) là những người luôn đặt lợi ích bản thân lên trên hết. Họ coi thế giới như một cuộc cạnh tranh khốc liệt, nơi mà nếu bạn không lấy, người khác sẽ lấy mất. Họ tìm cách nhận nhiều hơn cho bản thân, ít khi cho đi mà không tính toán thiệt hơn . Câu cửa miệng của họ là: "Nếu tôi không lo cho mình, thì ai lo cho tôi?" 

Người cân bằng (Matchers) là những người sống theo nguyên tắc "có đi có lại". Họ cho đi, nhưng luôn mong đợi một điều gì đó tương xứng trong tương lai. Họ ghi nhớ những ai đã giúp mình, và sẵn sàng giúp lại khi có cơ hội. Họ cũng nhớ những ai đã không giúp mình, và sẽ không bao giờ giúp những người đó .

Người cho đi (Givers) là những người đặt lợi ích của người khác lên trên, hoặc ít nhất là ngang bằng với lợi ích của mình. Họ cho đi mà không tính toán, không mong đợi sự đền đáp trực tiếp. Họ sẵn sàng chia sẻ thời gian, kiến thức, kỹ năng, mối quan hệ với bất kỳ ai có thể hưởng lợi từ sự giúp đỡ của mình .

Grant đưa ra một câu hỏi rất thú vị: Trong ba kiểu người này, ai sẽ là người thành công nhất? Và ai sẽ là người thất bại nhất?

Trực giác mách bảo chúng ta rằng người cho đi sẽ là người thất bại. Bởi họ cứ cho đi mà không tính toán, chẳng mấy chốc sẽ bị người khác lợi dụng, kiệt sức và tụt lại phía sau. Còn người nhận lại, với bản năng sinh tồn mạnh mẽ, sẽ vươn lên dẫn đầu .

Nhưng nghiên cứu của Grant cho thấy một sự thật hoàn toàn khác.

Nghịch lý của người cho đi

Grant phát hiện ra một điều thú vị: người cho đi chiếm cả hai vị trí cao nhất và thấp nhất trong thang đo thành công .

Hãy để tôi nhắc lại: người cho đi vừa là những người thành công nhất, vừa là những người thất bại nhất.

Trong một nghiên cứu với hơn 160 kỹ sư ở California, những kỹ sư kém thành công nhất là những người cho đi nhiều hơn họ nhận lại . Một nghiên cứu với hơn 600 sinh viên y khoa ở Bỉ cho thấy điểm số thấp nhất thuộc về những sinh viên được mô tả là người cho đi . Các nhân viên bán hàng là người cho đi có doanh số thấp hơn 2,5 lần mỗi năm so với đồng nghiệp .

Grant viết: "Trung bình, người cho đi có thu nhập thấp hơn 14%, có nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm cao gấp đôi, và bị đánh giá là kém quyền lực và kém thống trị hơn 22%" .

Đó là những người cho đi ở đáy của xã hội.

Nhưng ở phía bên kia của thang đo, những người thành công nhất cũng là người cho đi. Trong cùng những nghiên cứu đó, những kỹ sư xuất sắc nhất, những bác sĩ giỏi nhất, những nhân viên bán hàng có doanh số cao nhất đều là người cho đi .

Những sinh viên y khoa là người cho đi tuy có điểm thấp ở năm đầu, nhưng điểm số của họ tăng dần qua từng năm. Đến năm thứ sáu, họ đạt điểm cao hơn hẳn so với bạn cùng lớp. Và khi trở thành bác sĩ, họ càng vươn xa hơn nữa .

Vậy điều gì tạo nên sự khác biệt giữa người cho đi thành công và người cho đi thất bại?

Ranh giới mong manh giữa thành công và thất bại

Câu trả lời nằm ở khả năng thiết lập ranh giới .

Những người cho đi thất bại là những người không biết nói "không". Họ nhận lời giúp đỡ tất cả mọi người, bất kể yêu cầu có hợp lý hay không, bất kể họ có đủ thời gian và năng lượng hay không. Họ kiệt sức vì cho đi quá nhiều, và cuối cùng không còn gì để cho chính mình .

Grant gọi đây là "lòng vị tha bệnh lý" (pathological altruism) - sự tập trung không lành mạnh vào người khác đến mức gây hại cho chính bản thân mình .

Còn những người cho đi thành công là những người biết cho đi một cách có chiến lược. Họ không cho đi tất cả cho tất cả mọi người. Họ dành sự hào phóng của mình cho những người cũng là người cho đi hoặc người cân bằng. Họ học cách nhận biết những kẻ chỉ biết nhận lại, và đối xử với họ như những người cân bằng - có đi có lại .

Grant gọi những người này là "otherish" - họ quan tâm đến lợi ích của người khác, nhưng đồng thời cũng có những mục tiêu đầy tham vọng cho riêng mình . Họ không hy sinh bản thân, nhưng cũng không chỉ nghĩ đến bản thân.

Những câu chuyện về người cho đi thành công

Grant đưa ra rất nhiều ví dụ về những người cho đi thành công trong cuốn sách.

David Hornik, một nhà đầu tư mạo hiểm ở Thung lũng Silicon, nổi tiếng với cam kết hành động vì lợi ích tốt nhất của các doanh nhân. Khi đưa ra bản điều khoản đầu tư cho một công ty khởi nghiệp, ông còn khuyên họ nên đi tìm hiểu các nhà đầu tư khác để đảm bảo nhận được deal tốt nhất. Trong khi các nhà đầu tư khác thường gây áp lực, đưa ra thời hạn chót để ngăn các doanh nhân tìm kiếm lựa chọn khác .

Kết quả là trong 11 năm làm nhà đầu tư mạo hiểm, Hornik đã đưa ra 28 bản điều khoản và 25 trong số đó được chấp nhận - tỷ lệ thành công gần 50%, cao hơn nhiều so với mức trung bình của ngành .

Phil Jackson, huấn luyện viên huyền thoại của đội bóng rổ Chicago Bulls. Khi nhận đội bóng vào năm 1989, ông có trong tay Michael Jordan - một trong những cầu thủ xuất sắc nhất thế giới, nhưng cũng là người được Grant mô tả là "tự cao và ích kỷ" . Thay vì chỉ tập trung vào ngôi sao, Jackson chọn cách phát triển toàn đội. Ông xây dựng một hệ thống nơi mọi người đều có cơ hội tỏa sáng, nơi các cầu thủ học cách tin tưởng và hỗ trợ lẫn nhau. Kết quả là 6 chức vô địch NBA trong vòng 8 năm .

George Meyer, một trong những biên kịch chính của chương trình The Simpsons, là người nổi tiếng với việc giúp đỡ các đồng nghiệp vô điều kiện. Ông đọc kịch bản của mọi người, góp ý chi tiết, chia sẻ ý tưởng mà không bao giờ đòi hỏi ghi công. Nhờ vậy, ông trở thành trung tâm của một mạng lưới sáng tạo rộng lớn, nơi mọi người luôn sẵn sàng giúp đỡ lẫn nhau .

Tám bài học từ Give and Take

Đọc cuốn sách này, tôi rút ra được tám bài học quý giá.

1. Ai cũng có thể là người cho đi

Grant nhấn mạnh rằng không ai hoàn toàn là người cho đi hay người nhận lại. Chúng ta thay đổi phong cách tùy theo bối cảnh và mối quan hệ . Nhưng mỗi người đều có một phong cách chủ đạo, và phong cách đó ảnh hưởng rất lớn đến thành công của chúng ta.

Điều quan trọng là chúng ta có thể học cách trở thành người cho đi hiệu quả. Không phải ai sinh ra cũng là người cho đi, nhưng ai cũng có thể rèn luyện để trở thành người cho đi thông minh.

2. Cho đi là đầu tư dài hạn

Một trong những lý do khiến người cho đi thành công chậm hơn là vì họ cần thời gian để xây dựng lòng tin, danh tiếng và các mối quan hệ .

Chip Conley, người sáng lập chuỗi khách sạn Joie de Vivre, nói: "Là người cho đi không tốt cho chặng đua 100 mét, nhưng rất có giá trị trong một cuộc đua marathon" .

Trong thế giới hiện đại, nơi mọi thứ thay đổi nhanh chóng, giá trị của việc cho đi càng được khuếch đại. Hơn 80% người Mỹ làm việc trong lĩnh vực dịch vụ, nơi cho đi không phải là lựa chọn mà là yêu cầu của công việc .

3. Sức mạnh của "5 phút giúp đỡ"

Grant giới thiệu khái niệm "5-minute favor" (5 phút giúp đỡ) . Đó là những việc bạn có thể làm cho người khác trong vòng 5 phút: giới thiệu hai người có thể có lợi cho nhau, chia sẻ một bài báo hữu ích, góp ý nhanh cho một dự án, hoặc đơn giản là lắng nghe và động viên.

Những việc nhỏ này không làm bạn kiệt sức, nhưng tích lũy dần sẽ tạo nên một mạng lưới quan hệ rộng lớn dựa trên thiện chí, chứ không phải giao dịch .

4. Sức mạnh của "liên kết yếu"

Chúng ta thường nghĩ rằng những mối quan hệ thân thiết - gia đình, bạn bè, đồng nghiệp thân - mới quan trọng. Nhưng Grant chỉ ra rằng "liên kết yếu" (weak ties) - những người quen biết thoáng qua, bạn của bạn bè, đồng nghiệp cũ - lại có thể mang đến những cơ hội bất ngờ .

Một nghiên cứu cho thấy 28% người tìm được việc làm mới thông qua những mối quan hệ "liên kết yếu" này . Bởi vì những người thân thiết thường ở trong cùng một vòng tròn thông tin với bạn, trong khi những người quen biết thoáng qua lại có thể kết nối bạn với những thế giới hoàn toàn khác.

5. Giao tiếp từ thế yếu

Grant đưa ra một khái niệm thú vị: "giao tiếp từ thế yếu" (powerless communication) .

Chúng ta thường nghĩ rằng để thuyết phục người khác, phải nói năng dứt khoát, tự tin, mạnh mẽ. Nhưng nghiên cứu cho thấy những người nói chuyện với sự khiêm tốn, thừa nhận điểm yếu của mình, đặt câu hỏi thay vì khẳng định, lại có sức thuyết phục lớn hơn .

Bởi vì khi bạn thể hiện sự khiêm tốn, bạn tạo ra sự kết nối với người nghe. Họ cảm thấy bạn không đe dọa họ, không cố tỏ ra superior, và vì thế họ sẵn sàng lắng nghe và tin tưởng hơn.

6. Nhận biết kẻ nhận lại

Một kỹ năng quan trọng của người cho đi thông minh là nhận biết những kẻ chỉ biết nhận lại .

Grant chỉ ra một dấu hiệu thú vị: kích thước ảnh của CEO trong báo cáo thường niên của công ty. Những CEO có xu hướng nhận lại thường chọn ảnh to, chiếm cả trang, thể hiện sự tự cao. Còn những CEO là người cho đi thường chọn ảnh nhỏ, khiêm tốn .

Một dấu hiệu khác là cách họ nói chuyện. Người nhận lại thường dùng từ "tôi", "của tôi" nhiều hơn "chúng ta", "của chúng ta" . Họ thích nhận công lao về mình, kể cả khi không xứng đáng.

7. Tạo vòng tròn cho đi

Grant giới thiệu khái niệm "vòng tròn cho đi" (reciprocity ring) . Đó là một hoạt động trong nhóm, nơi mọi người lần lượt đưa ra một yêu cầu (ví dụ: tôi đang tìm một nhà thiết kế đồ họa), và những người khác trong nhóm cố gắng giúp đỡ bằng mạng lưới quan hệ của mình.

Hoạt động này tạo ra một văn hóa cho đi trong tổ chức. Khi mọi người thấy việc cho đi được khuyến khích và đánh giá cao, họ sẽ có xu hướng cho đi nhiều hơn .

8. Nhìn thấy tác động

Một trong những nguyên nhân khiến người cho đi kiệt sức là vì họ không thấy được tác động từ sự cho đi của mình .

Grant kể về một nghiên cứu với sinh viên làm công việc gọi điện thoại gây quỹ học bổng. Những sinh viên là người cho đi làm việc rất kém hiệu quả, vì họ không biết số tiền họ gây quỹ được sẽ giúp ích cho ai .

Nhưng khi họ được gặp trực tiếp một sinh viên được nhận học bổng từ quỹ đó, hiệu suất làm việc của họ tăng vọt. Doanh thu gây quỹ trung bình tăng từ 412 đô la lên 2.000 đô la mỗi ca làm việc .

Bài học: nếu bạn muốn duy trì động lực cho đi, hãy tìm cách kết nối với những người được hưởng lợi từ sự cho đi của mình.

Từ Give and Take đến triết lý đồng hành

Đọc "Give and Take", tôi chợt nghĩ về một điều: nếu có một tổ chức thực sự sống theo tinh thần của người cho đi, tổ chức đó sẽ như thế nào?

Câu trả lời hiện lên trong tôi: đó chính là triết lý "By your side, for life" (Đồng hành, trọn đời) của Daiichi Life.

Bởi vì bản chất của người cho đi thành công không phải là cho đi một cách mù quáng, mà là cho đi một cách thông minh, bền vững và có chiến lược. Và đó chính xác là những gì Daiichi Life hướng tới trong hành trình đồng hành cùng khách hàng.

Tôi tìm hiểu và biết rằng, triết lý này bắt nguồn từ tinh thần "Customer First" (Khách hàng là trên hết) được sáng lập từ năm 1902 tại Nhật Bản. Trong trận động đất và sóng thần năm 2011, nhân viên Daiichi Life đã không ngại nguy hiểm, đến tận các trung tâm sơ tán để tìm kiếm khách hàng và trao tận tay họ những khoản thanh toán bảo hiểm. Họ không chỉ làm việc, họ đang sống với triết lý đồng hành của mình. "Kizuna" - sợi dây liên kết - đã trở nên bền chặt hơn bao giờ hết trong những thời khắc khó khăn nhất.

Đó là tinh thần của người cho đi đích thực.

Một người cho đi thông minh không cho đi tất cả cho tất cả mọi người, mà tập trung nguồn lực của mình vào những mối quan hệ có ý nghĩa và bền vững. Một tổ chức đồng hành thực sự không hứa hẹn những điều viển vông, mà cam kết ở bên cạnh khách hàng trong suốt hành trình dài, qua mọi thăng trầm của cuộc sống.

Và khi bạn có một người đồng hành như thế, bạn sẽ có thêm can đảm để trở thành người cho đi trong cuộc sống của mình. Bởi bạn biết rằng dù có chuyện gì xảy ra, bạn vẫn có một điểm tựa vững chắc.

Đó là lý do tôi muốn giới thiệu với các bạn về dịch vụ tư vấn tài chính từ Daiichi Life qua số điện thoại 0932416712. Không phải để bán bảo hiểm, mà để các bạn có một người đồng hành thực sự, giúp các bạn an tâm cho đi, an tâm sống và cống hiến.

Những phê phán và hạn chế của cuốn sách

Là một người làm khoa học, tôi phải công tâm mà nói: "Give and Take" không phải là cuốn sách hoàn hảo.

Nhiều độc giả cho rằng cuốn sách hơi dài dòng và lặp lại . Một người trên Amazon viết: "Thông điệp hay, nhưng 95% cuốn sách chỉ là phần đệm. Có thể viết gọn trong một chương, nhưng tác giả kéo dài thành 300 trang bằng cách chất đống các nghiên cứu để chứng minh luận điểm của mình" .

Một số khác cho rằng cuốn sách quá tập trung vào các ví dụ Mỹ, khó áp dụng trong các nền văn hóa khác nơi các nguyên tắc về cho và nhận có thể khác biệt.

Nhưng tôi nghĩ, dù có những hạn chế về mặt trình bày, thông điệp cốt lõi của cuốn sách vẫn vô cùng giá trị. Và những nghiên cứu mà Grant đưa ra, dù có thể nhiều, nhưng lại là bằng chứng thuyết phục cho một luận điểm mà nhiều người vẫn hoài nghi: người tốt vẫn có thể thành công, và thực tế là họ thành công hơn trong dài hạn.

Lời khuyên cho người trẻ

Các bạn sinh viên thân mến,

Thầy không thể quay lại tuổi 20 để sống khác. Nhưng thầy có thể chia sẻ với các bạn những gì thầy đã học được từ cuốn sách này, từ chính những sai lầm của mình.

Thứ nhất, hãy xác định phong cách chủ đạo của mình. Bạn là người cho đi, người nhận lại, hay người cân bằng? Câu trả lời không phải để phán xét, mà để bạn hiểu mình hơn và biết mình cần điều chỉnh gì.

Thứ hai, hãy học cách cho đi thông minh. Đừng cho đi tất cả cho tất cả mọi người. Hãy dành sự hào phóng của mình cho những người xứng đáng. Hãy học cách nói "không" với những yêu cầu không hợp lý, với những kẻ chỉ biết nhận lại .

Thứ ba, hãy bắt đầu từ những việc nhỏ. Nguyên tắc "5 phút giúp đỡ" rất đơn giản nhưng hiệu quả. Mỗi ngày, hãy làm một việc gì đó cho người khác trong vòng 5 phút. Bạn sẽ ngạc nhiên về mạng lưới quan hệ mình xây dựng được sau một thời gian .

Thứ tư, đừng ngại thể hiện sự khiêm tốn. Trong một thế giới mà ai cũng cố gắng tỏ ra mạnh mẽ, người biết khiêm tốn lại có sức mạnh đặc biệt. Hãy học cách giao tiếp từ thế yếu, thừa nhận những điều mình chưa biết, và bạn sẽ tạo được sự kết nối sâu sắc với mọi người .

Thứ năm, mở rộng mạng lưới "liên kết yếu". Đừng chỉ quanh quẩn trong vòng tròn bạn bè thân thiết. Hãy chủ động kết nối với những người mới, tham gia các sự kiện, giữ liên lạc với những người bạn cũ. Cơ hội lớn nhất có thể đến từ những nơi bạn không ngờ nhất .

Thứ sáu, học cách nhận biết kẻ nhận lại. Quan sát cách họ nói chuyện (dùng "tôi" nhiều hay "chúng ta" nhiều), cách họ đối xử với người yếu thế, cách họ nhận công lao. Và khi đã nhận ra, hãy đối xử với họ như người cân bằng: có đi có lại, không cho đi vô điều kiện .

Và cuối cùng, hãy tìm cho mình những người đồng hành đáng tin cậy. Trên hành trình dài của cuộc đời, bạn sẽ cần những người bạn, người thầy, người đồng nghiệp, và cả những chuyên gia tài chính đáng tin cậy, để cùng bạn vượt qua những đoạn đường khó khăn nhất.

Kết luận

"Give and Take" không phải là cuốn sách dạy bạn cách thành công nhanh chóng bằng mọi giá. Nó là cuốn sách dạy bạn cách thành công bền vững bằng cách trở thành người cho đi thông minh.

Nó nhắc nhở chúng ta rằng:

• Thành công không phải là trò chơi có tổng bằng không. Bạn có thể thành công mà không cần người khác thất bại.

• Người cho đi có thể thành công nhất, nhưng cũng có thể thất bại nhất. Ranh giới nằm ở khả năng thiết lập ranh giới và cho đi có chiến lược.

• Trong một thế giới ngày càng kết nối, giá trị của việc cho đi ngày càng được khuếch đại.

Tôi ước mình đọc cuốn sách này sớm hơn 20 năm. Nhưng không sao, muộn còn hơn không. Và tôi hy vọng các bạn, ở tuổi đôi mươi, sẽ đọc nó, suy ngẫm về nó, và rút ra được những bài học mà tôi phải mất 30 năm mới hiểu thấu.

Hãy bắt đầu ngay hôm nay. Hãy cho đi một cách thông minh. Hãy xây dựng mạng lưới quan hệ dựa trên thiện chí. Và hãy nhớ rằng: thành công đích thực không phải là những gì bạn tích lũy được, mà là những gì bạn có thể cho đi và những người bạn trở thành trên hành trình cho đi đó.

---

Bài viết là trải nghiệm cá nhân và bài học tôi rút ra từ cuốn sách. Nếu các bạn quan tâm đến việc xây dựng một kế hoạch tài chính dài hạn, một phần quan trọng để có thể an tâm cho đi mà không lo lắng về tương lai, tôi có thể giới thiệu dịch vụ tư vấn tài chính uy tín từ Daiichi Life qua số điện thoại 0932416712. Hãy liên hệ nếu bạn cần một người đồng hành thực sự trên hành trình dài của cuộc đời.

---

Thầy giáo già
(Giảng viên Toán cao cấp, Đại học Kinh tế Quốc dân)