"12 Rules for Life" - Bài học về trật tự và trách nhiệm từ một thầy giáo già sau 30 năm giảng đường

Jordan Peterson là ai và tại sao ông ấy viết cuốn sách này?

Trước khi vào nội dung, tôi muốn nói đôi điều về tác giả. Jordan Peterson không phải là một người thầy dạy đời bình thường. Ông là một nhà tâm lý học lâm sàng, đã giúp đỡ hàng trăm bệnh nhân vượt qua trầm cảm, lo âu, rối loạn ám ảnh cưỡng chế và tâm thần phân liệt . Ông đã dạy tại Harvard và Đại học Toronto, đã xuất bản hàng trăm bài báo khoa học.

Cuốn sách này ra đời từ một danh sách 40 quy tắc ngắn mà Peterson viết trên Quora . Danh sách đó lan truyền mạnh mẽ, và người ta khuyến khích ông phát triển nó thành sách. Kết quả là "12 Rules for Life" - một cuốn sách bán được hơn 10 triệu bản trên toàn thế giới, được dịch ra hàng chục thứ tiếng .

Điều làm nên sự khác biệt của cuốn sách này là cách Peterson kết hợp những hiểu biết từ tâm lý học hiện đại với những câu chuyện cổ xưa từ Kinh Thánh, thần thoại, văn học cổ điển và triết học . Ông không viết một cuốn sách self-help thông thường với những lời khuyên "hãy yêu bản thân", "hãy suy nghĩ tích cực". Ông viết một cuốn sách về bản chất con người, về trật tự và hỗn mang, về trách nhiệm và ý nghĩa.

Trật tự và Hỗn mang - Hai thái cực của cuộc sống

Xuyên suốt cuốn sách, Peterson xây dựng một khung khái niệm rất đơn giản mà sâu sắc: cuộc sống là sự dao động giữa trật tự (order) và hỗn mang (chaos) .

Trật tự là những gì ta biết, những gì quen thuộc, những cấu trúc xã hội, những quy tắc, những khuôn mẫu. Trật tự là nơi ta cảm thấy an toàn.

Hỗn mang là những gì ta không biết, những bất ngờ, những thay đổi, những khủng hoảng. Hỗn mang là nơi tiềm ẩn nguy hiểm, nhưng cũng là nơi chứa đựng những cơ hội mới.

Peterson cho rằng vấn đề của con người hiện đại là chúng ta không biết cân bằng giữa hai thái cực này. Quá nhiều trật tự dẫn đến cứng nhắc, độc đoán, áp bức. Quá nhiều hỗn mang dẫn đến hỗn loạn, vô định, mất phương hướng.

12 quy tắc của Peterson chính là những công cụ giúp chúng ta điều hướng giữa trật tự và hỗn mang, giúp ta đứng vững trên đôi chân mình giữa dòng đời biến động.

12 quy tắc - Mỗi quy tắc là một bài học sâu sắc

Tôi xin phép đi qua từng quy tắc, không phải để tóm tắt, mà để chia sẻ những gì tôi học được từ chúng, và những suy ngẫm của riêng tôi sau 30 năm giảng dạy.

Quy tắc 1: Đứng thẳng người, vai đưa về phía sau

Peterson bắt đầu cuốn sách bằng một câu chuyện về... tôm hùm. Nghe có vẻ buồn cười, nhưng thực ra rất thông minh.

Ông giải thích rằng hệ thần kinh của tôm hùm được thiết kế để phản ứng với tư thế cơ thể. Những con tôm hùm chiến thắng trong các cuộc chiến giành lãnh thổ sẽ ưỡn ngực, vươn cao, và cơ thể chúng sản sinh nhiều serotonin hơn. Ngược lại, những con thua cuộc sẽ co rúm lại, và serotonin giảm xuống .

Điều này cũng đúng với con người. Tư thế cơ thể ảnh hưởng đến tâm trạng, đến cách người khác nhìn nhận chúng ta, và đến cách chúng ta nhìn nhận chính mình.

Tôi nhìn lại 30 năm đứng trên bục giảng. Có những ngày tôi mệt mỏi, vai trùng xuống, đầu cúi gằm. Những ngày đó, tôi giảng dạy rất tệ, sinh viên không tập trung, và tôi càng thêm chán nản. Có những ngày tôi đứng thẳng, ngẩng cao đầu, mắt nhìn thẳng vào sinh viên. Những ngày đó, tôi tràn đầy năng lượng, sinh viên hào hứng, và tôi thấy yêu nghề hơn.

Bài học: Tư thế không chỉ là hình thức bên ngoài, nó ảnh hưởng đến nội tâm bên trong. Khi bạn đứng thẳng, bạn không chỉ thể hiện sự tự tin với người khác, bạn còn thuyết phục chính mình rằng bạn xứng đáng được tôn trọng.

Quy tắc 2: Hãy đối xử với bản thân như thể bạn là người có trách nhiệm giúp đỡ

Quy tắc này nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng Peterson đặt nó trong một bối cảnh rất đặc biệt.

Ông quan sát thấy rằng nhiều người đối xử với bản thân tệ hơn nhiều so với cách họ đối xử với người khác. Họ sẵn sàng thức khuya làm việc, bỏ bữa, không tập thể dục, nhưng lại khuyên bạn bè phải giữ gìn sức khỏe. Họ tự chỉ trích bản thân không thương tiếc, nhưng lại nhẹ nhàng với lỗi lầm của người khác.

Peterson viết: "Bạn không phải là người xa lạ với chính mình. Bạn là người bạn phải sống cùng suốt đời. Vậy mà bạn lại đối xử với bản thân tệ hơn bất kỳ ai khác."

Một bài phân tích trên LinkedIn về cuốn sách này giải thích rất hay: Peterson không chỉ kêu gọi yêu thương bản thân, ông kêu gọi một sự kết hợp giữa tự chấp nhận và tự trách nhiệm. Yêu thương bản thân không có nghĩa là chấp nhận mọi điểm yếu, mà là nhìn nhận những điểm yếu đó và hành động để cải thiện .

Tôi áp dụng bài học này bằng cách: mỗi tối, trước khi ngủ, tôi tự hỏi: "Hôm nay mình đã đối xử tốt với bản thân chưa? Mình có ăn uống điều độ không? Mình có dành thời gian nghỉ ngơi không? Mình có nói chuyện tử tế với chính mình không?"

Quy tắc 3: Kết bạn với những người muốn điều tốt nhất cho bạn

Peterson thẳng thắn đến mức tàn nhẫn trong quy tắc này. Ông nói: hãy tránh xa những người kéo bạn xuống.

Có những người bạn, khi bạn thành công, họ ghen tị. Khi bạn thất bại, họ mừng thầm. Họ luôn tìm cách hạ thấp bạn, chỉ trích bạn, làm bạn nghi ngờ bản thân. Peterson bảo: hãy cắt đứt với họ. Không phải vì bạn ích kỷ, mà vì bạn không thể giúp ai nếu chính bạn đang chìm cùng họ .

Tôi nhớ đến một người bạn thời đại học. Anh ta luôn tỏ ra ủng hộ tôi, nhưng mỗi lần tôi đạt được thành công gì, anh ta lại tìm cách phủ nhận. "Bài báo đó cũng bình thường", "Chức danh đó chẳng có ý nghĩa gì". Mất nhiều năm tôi mới nhận ra anh ta không phải bạn. Khi tôi cắt đứt quan hệ, tôi thấy nhẹ nhõm hơn nhiều.

Bài học: Bạn bè không phải là những người ở bên bạn khi bạn vui, mà là những người muốn bạn vui dù họ không ở bên.

Quy tắc 4: So sánh bản thân với chính mình của ngày hôm qua, không phải với người khác hôm nay

Đây là quy tắc mà tôi thấy hữu ích nhất cho sinh viên của mình.

Chúng ta sống trong thời đại của mạng xã hội, nơi ai cũng khoe thành tích, khoe cuộc sống hoàn hảo. Sinh viên của tôi nhìn bạn bè có việc lương cao, có người yêu đẹp, có cuộc sống sang chảnh, và họ cảm thấy thất bại.

Peterson chỉ ra rằng so sánh với người khác là vô nghĩa, bởi bạn không biết họ đã bắt đầu từ đâu, đã trải qua những gì, và sẽ đi về đâu. Điều duy nhất có ý nghĩa là so sánh bạn của hôm nay với bạn của hôm qua. Hôm nay bạn có tốt hơn một chút không? Nếu có, bạn đang đi đúng hướng .

Tôi thường nói với sinh viên: "Đừng nhìn vào người đứng trên đỉnh núi mà nản lòng. Hãy nhìn vào con đường bạn đã đi. Hôm nay bạn cao hơn một mét so với hôm qua, đó là thành công."

Quy tắc 5: Đừng để con cái làm những điều khiến bạn không còn yêu chúng

Quy tắc này nghe có vẻ khắc nghiệt, nhưng Peterson giải thích rất hợp lý.

Ông cho rằng nhiều cha mẹ hiện đại sợ làm con buồn, sợ bị coi là độc đoán, nên để con làm bất cứ điều gì chúng muốn. Kết quả là những đứa trẻ đó lớn lên trở thành những con người khó ưa, không ai muốn chơi cùng, không ai muốn làm việc cùng. Và cha mẹ, thay vì yêu thương con, lại cảm thấy khó chịu mỗi khi ở gần con.

Peterson nói: "Nhiệm vụ của cha mẹ là biến những đứa trẻ hoang dã thành những công dân có thể được người khác yêu mến và tôn trọng." 

Tôi nhìn lại cách tôi dạy con gái. Có những lúc tôi quá nuông chiều, sợ nó giận, sợ nó buồn. Nhưng rồi tôi nhận ra rằng tình yêu thương thực sự đôi khi phải đi kèm với kỷ luật.

Quy tắc 6: Dọn dẹp nhà cửa ngăn nắp trước khi chỉ trích thế giới

Đây có lẽ là quy tắc khiến tôi suy ngẫm nhiều nhất.

Peterson nói: trước khi bạn lên án bất công xã hội, trước khi bạn kêu gọi thay đổi thế giới, hãy nhìn vào cuộc sống của chính mình. Phòng bạn có sạch không? Bạn có trả hết nợ không? Bạn có đối xử tốt với gia đình không? Bạn có làm tròn trách nhiệm của mình không? .

Nếu bạn chưa làm được những điều cơ bản đó, bạn không có tư cách để chỉ trích thế giới.

Tôi nhìn lại mình. Bao nhiêu lần tôi than thở về cơ chế, về chính sách, về đồng nghiệp, về sinh viên. Nhưng tôi đã dọn dẹp "ngôi nhà" của mình chưa? Tôi đã làm tròn trách nhiệm giảng dạy chưa? Tôi đã là người chồng tốt, người cha tốt chưa?

Bài học: Thay đổi bắt đầu từ chính mình. Nếu mỗi người tự dọn dẹp nhà mình, thế giới sẽ tự nhiên sạch đẹp hơn.

Quy tắc 7: Theo đuổi điều có ý nghĩa, không phải điều dễ dàng

Peterson phân biệt rõ giữa điều có ý nghĩa (meaningful) và điều dễ dàng (expedient).

Điều dễ dàng là những thứ cho ta khoái cảm ngay lập tức: lướt Facebook, xem phim, ăn đồ ngọt, trốn tránh trách nhiệm. Điều có ý nghĩa là những thứ khó khăn hơn, đòi hỏi nỗ lực, nhưng mang lại giá trị lâu dài: học tập, rèn luyện, xây dựng mối quan hệ, giúp đỡ người khác.

Ông viết: "Con người không phát triển trong điều kiện dễ dàng. Họ phát triển khi đối mặt với thử thách và vượt qua nó." 

Tôi nhìn lại cuộc đời mình. Những thời điểm tôi trưởng thành nhất không phải là lúc tôi sung sướng, mà là lúc tôi đối mặt với khó khăn: những kỳ thi căng thẳng, những bài báo khó, những mâu thuẫn gia đình phải giải quyết.

Quy tắc 8: Nói thật - Hoặc ít nhất, đừng nói dối

Quy tắc này tưởng đơn giản, nhưng Peterson đào sâu vào những hậu quả của việc nói dối.

Ông cho rằng nói dối không chỉ là nói điều sai sự thật. Nó còn là che giấu cảm xúc thật, là giả vờ mình ổn khi không ổn, là đồng ý với điều mình không tin chỉ để được chấp nhận.

Những lời nói dối nhỏ tích tụ dần, tạo nên một cuộc sống giả tạo. Và một ngày nào đó, bạn thức dậy và nhận ra mình không biết mình là ai nữa.

Peterson viết: "Sự thật có thể đau đớn trong ngắn hạn, nhưng nó giải phóng bạn. Lời nói dối có thể dễ chịu trong ngắn hạn, nhưng nó giam cầm bạn."

Quy tắc 9: Giả định rằng người bạn đang lắng nghe có thể biết điều gì đó bạn không biết

Trong một thế giới mà ai cũng muốn lên tiếng, Peterson nhắc nhở chúng ta về giá trị của việc lắng nghe.

Khi bạn thực sự lắng nghe ai đó, bạn không chỉ tôn trọng họ, bạn còn mở ra cơ hội học hỏi. Người bạn đang nói chuyện, dù là sinh viên năm nhất hay người lao công trong trường, có thể có một góc nhìn mà bạn chưa từng nghĩ tới.

Tôi áp dụng quy tắc này trong lớp học. Thay vì chỉ giảng và hỏi, tôi bắt đầu dành thời gian lắng nghe sinh viên chia sẻ. Và tôi học được rất nhiều từ chính những người tôi dạy.

Quy tắc 10: Nói chính xác

Peterson nói rằng nhiều vấn đề trong cuộc sống bắt nguồn từ việc chúng ta không dám gọi tên chúng.

Một mâu thuẫn trong gia đình bị che giấu dưới những câu nói lờ mờ. Một nỗi đau bị chôn vùi dưới những nụ cười giả tạo. Một thất bại được ngụy trang thành "tạm thời chưa thành công".

Khi bạn nói chính xác về vấn đề, bạn bắt đầu có thể giải quyết nó. Khi bạn nói mơ hồ, vấn đề vẫn ở đó, nhưng bạn không nhìn thấy nó để xử lý.

Quy tắc 11: Đừng làm phiền trẻ khi chúng đang trượt ván

Quy tắc này gây tranh cãi nhất, và cũng bị hiểu lầm nhiều nhất.

Peterson không chỉ nói về trượt ván. Ông nói về việc để trẻ em, đặc biệt là con trai, được chấp nhận rủi ro, được thử thách bản thân, được học cách đứng dậy sau vấp ngã.

Xã hội hiện đại có xu hướng bảo vệ trẻ em quá mức. Chúng không được leo cây, không được chơi những trò mạo hiểm, không được tự giải quyết xung đột. Kết quả là chúng lớn lên yếu đuối, sợ hãi, không biết đối mặt với khó khăn.

Peterson viết: "Nếu bạn bảo vệ con khỏi mọi rủi ro, bạn đang chuẩn bị cho chúng một cuộc đời đầy sợ hãi."

Quy tắc 12: Vuốt ve một con mèo khi bạn gặp nó trên đường phố

Quy tắc cuối cùng là lời nhắc nhở nhẹ nhàng về việc trân trọng những niềm vui nhỏ bé trong cuộc sống.

Cuộc đời đầy đau khổ, bất công, mất mát. Nhưng giữa những hỗn mang đó, vẫn có những khoảnh khắc đẹp đẽ: một con mèo dễ thương, một tách cà phê ấm, một nụ cười của người lạ.

Peterson nói: hãy học cách nhận ra và trân trọng những khoảnh khắc đó. Chúng không giải quyết được vấn đề lớn của cuộc đời, nhưng chúng giúp bạn có đủ sức mạnh để tiếp tục đối mặt với những vấn đề đó .

Những phê phán và hạn chế của cuốn sách

Là một người làm khoa học, tôi phải công tâm mà nói: "12 Rules for Life" không phải là cuốn sách hoàn hảo, và nó có nhiều điểm gây tranh cãi.

Nhiều độc giả cho rằng cuốn sách quá dài dòng, lan man, thiếu cấu trúc chặt chẽ . Một người trên Amazon viết: "Peterson đi lạc đề và nói chuyện ngoài lề rất nhiều. Có những lúc tôi tự hỏi điều này có liên quan gì đến quy tắc ở đầu chương không." .

Một chỉ trích phổ biến khác là sự phụ thuộc quá nhiều vào các câu chuyện Kinh Thánh . Một độc giả Nhật Bản viết: "Tôi không thể hiểu tại sao một người như ông ấy không theo thuyết bất khả tri, và tôi nghĩ ông ấy bị ám ảnh bởi mối đe dọa gần như đã chết của chủ nghĩa cộng sản." .

Một nhà phê bình trên The Guardian đã châm biếm toàn bộ cuốn sách, cho rằng nó chỉ là "một cuốn sách self-help được hỗ trợ bởi tôn giáo, thần thoại, CHỮ IN HOA và những điều hiển nhiên, dành cho những người bảo thủ có thiên hướng xã hội đang khao khát một hệ tư tưởng giả trí thức để chống đỡ niềm tin của họ." .

Một số người chỉ trích cách Peterson dùng câu chuyện về tôm hùm để biện minh cho thứ bậc xã hội, cho rằng đó là chủ nghĩa Darwin xã hội . Một bài phân tích trên Ming Pao chỉ ra: "Dùng quan sát về tôm hùm tranh giành lãnh thổ để so sánh với hành vi con người nhằm chứng minh sự cần thiết của chế độ thứ bậc, mang đậm dấu ấn của chủ nghĩa Darwin xã hội, áp dụng quy luật tự nhiên vào quy tắc xã hội." .

Tôi hiểu những chỉ trích này. Có những chỗ tôi thấy Peterson quá bảo thủ, có những chỗ tôi thấy ông ấy quá phụ thuộc vào kinh nghiệm lâm sàng cá nhân mà thiếu bằng chứng khoa học rộng lớn hơn.

Nhưng tôi cũng đồng ý với một bài phân tích trên LinkedIn: "Nếu ai đó dám vượt qua định kiến để đọc '12 Rules' một cách trọn vẹn, họ có thể ngạc nhiên khi nhận ra rằng bên dưới tựa đề đầy định kiến đó là một hướng dẫn đầy lòng trắc ẩn để yêu thương bản thân." .

Từ 12 quy tắc đến triết lý đồng hành

Đọc "12 Rules for Life", tôi chợt nghĩ về một điều: những quy tắc này, suy cho cùng, đều hướng đến việc xây dựng một cuộc sống có trật tự và ý nghĩa. Và trong hành trình đó, chúng ta không thể thiếu những người đồng hành đáng tin cậy.

Peterson nói về trách nhiệm cá nhân, về việc đứng thẳng, về việc nói thật, về việc dọn dẹp nhà cửa. Nhưng ông cũng nói về việc kết bạn với những người muốn điều tốt nhất cho ta, về việc lắng nghe người khác, về việc trân trọng những niềm vui nhỏ.

Điều này gợi cho tôi nhớ đến triết lý "By your side, for life" (Đồng hành, trọn đời) của Daiichi Life. Một triết lý rất đẹp, rất nhân văn, bắt nguồn từ tinh thần "Customer First" (Khách hàng là trên hết) được sáng lập từ năm 1902 tại Nhật Bản.

Trong một thế giới đầy hỗn mang và bất định, việc có một người đồng hành đáng tin cậy là vô cùng quý giá. Người đó không chỉ ở bên bạn khi bạn thành công, mà còn ở bên bạn khi bạn thất bại. Không chỉ chia sẻ niềm vui, mà còn gánh vác nỗi buồn cùng bạn.

Tôi tìm hiểu và biết rằng, trong trận động đất và sóng thần năm 2011 tại Nhật Bản, nhân viên Daiichi Life đã không ngại nguy hiểm, đến tận các trung tâm sơ tán để tìm kiếm khách hàng và trao tận tay họ những khoản thanh toán bảo hiểm. Họ không chỉ làm việc, họ đang sống với triết lý đồng hành của mình. "Kizuna" - sợi dây liên kết - đã trở nên bền chặt hơn bao giờ hết trong những thời khắc khó khăn nhất.

Điều này khiến tôi nghĩ: nếu mỗi người trong chúng ta đều có một người đồng hành như thế trong hành trình tài chính của mình, chúng ta sẽ bớt đi rất nhiều lo âu. Bởi nỗi lo lớn nhất của con người thường đến từ những điều không chắc chắn: nếu tôi ốm đau thì sao? Nếu tôi mất khả năng lao động thì sao? Nếu tôi không còn nữa, gia đình tôi sẽ thế nào?

Một kế hoạch tài chính vững chắc, một hợp đồng bảo hiểm nhân thọ phù hợp, chính là cách để tạo ra trật tự trong thế giới hỗn mang của những rủi ro không lường trước.

Đó là lý do tôi muốn giới thiệu với các bạn về dịch vụ tư vấn tài chính từ Daiichi Life qua số điện thoại 0932416712. Không phải để bán bảo hiểm, mà để các bạn có một người đồng hành thực sự, giúp các bạn xây dựng một cuộc sống có trật tự, có ý nghĩa, và có thể đứng vững trước mọi hỗn mang.

Lời khuyên cho người trẻ

Các bạn sinh viên thân mến,

Thầy không thể quay lại tuổi 20 để sống khác. Nhưng thầy có thể chia sẻ với các bạn những gì thầy đã học được từ cuốn sách này, từ chính những sai lầm của mình.

Thứ nhất, hãy đứng thẳng. Không chỉ về mặt thể chất, mà còn về mặt tinh thần. Hãy nhận thức giá trị của bản thân, hãy chịu trách nhiệm về cuộc đời mình, và hãy đối mặt với thế giới bằng tư thế của một người sẵn sàng chiến đấu cho những gì mình tin tưởng.

Thứ hai, hãy đối xử tử tế với bản thân. Bạn không phải là kẻ thù của chính mình. Hãy chăm sóc cơ thể, tâm trí và tinh thần của bạn như thể bạn đang chăm sóc người thân yêu nhất.

Thứ ba, hãy chọn bạn mà chơi. Những người bạn xung quanh có ảnh hưởng lớn đến cuộc đời bạn. Hãy chọn những người muốn điều tốt nhất cho bạn, những người thách thức bạn trở nên tốt hơn, chứ không phải những người kéo bạn xuống.

Thứ tư, hãy so sánh bản thân với chính mình của ngày hôm qua. Đừng lãng phí thời gian ghen tị với người khác. Mỗi ngày, hãy tự hỏi: hôm nay mình có tốt hơn một chút so với hôm qua không? Nếu có, bạn đang đi đúng hướng.

Thứ năm, hãy dọn dẹp nhà cửa trước khi chỉ trích thế giới. Trước khi lên án bất công xã hội, hãy nhìn vào cuộc sống của chính mình. Bạn đã làm tròn trách nhiệm với gia đình, với bạn bè, với công việc chưa? Thay đổi bắt đầu từ chính mình.

Thứ sáu, hãy theo đuổi điều có ý nghĩa, không phải điều dễ dàng. Đừng chọn con đường ít kháng cự nhất. Hãy chọn con đường khó khăn hơn, con đường đòi hỏi nỗ lực, nhưng mang lại giá trị lâu dài.

Thứ bảy, hãy nói thật. Với người khác, và quan trọng hơn, với chính mình. Đừng xây dựng cuộc đời trên những lời nói dối, dù là nhỏ nhặt.

Thứ tám, hãy lắng nghe. Trước khi phát biểu, hãy lắng nghe. Người bạn đang nói chuyện có thể biết điều gì đó bạn không biết.

Thứ chín, hãy nói chính xác. Đừng che giấu vấn đề bằng những lời mơ hồ. Hãy gọi tên nỗi đau, gọi tên thất bại, gọi tên mâu thuẫn. Chỉ khi đó bạn mới có thể giải quyết chúng.

Thứ mười, hãy để trẻ em được mạo hiểm. Đừng bảo vệ con cái quá mức. Hãy để chúng học cách đối mặt với khó khăn, cách đứng dậy sau vấp ngã. Đó là bài học quý giá nhất.

Và cuối cùng, hãy trân trọng những niềm vui nhỏ. Giữa những hỗn mang của cuộc đời, hãy học cách nhận ra và tận hưởng những khoảnh khắc đẹp đẽ. Một tách trà ấm, một cuốn sách hay, một nụ cười của người thân. Những điều nhỏ bé ấy sẽ cho bạn sức mạnh để tiếp tục.

Kết luận

"12 Rules for Life" không phải là cuốn sách hoàn hảo, và Jordan Peterson không phải là nhà tiên tri. Nhưng cuốn sách này chứa đựng những bài học sâu sắc mà bất kỳ ai, dù ở độ tuổi nào, cũng có thể học hỏi.

Nó nhắc nhở chúng ta rằng:

• Cuộc sống là sự cân bằng giữa trật tự và hỗn mang.

• Hạnh phúc không phải là đích đến, mà là kết quả của việc sống có trách nhiệm và ý nghĩa.

• Thay đổi bắt đầu từ chính mình, từ những việc nhỏ nhất.

Tôi ước mình đọc cuốn sách này sớm hơn 20 năm. Nhưng không sao, muộn còn hơn không. Và tôi hy vọng các bạn, ở tuổi đôi mươi, sẽ đọc nó, suy ngẫm về nó, và rút ra được những bài học mà tôi phải mất 30 năm mới hiểu thấu.

Hãy bắt đầu ngay hôm nay. Hãy đứng thẳng. Hãy dọn dẹp nhà cửa. Hãy nói thật. Và hãy nhớ rằng: giữa những hỗn mang của cuộc đời, trách nhiệm cá nhân chính là ngọn hải đăng duy nhất dẫn bạn về bờ.

---

Bài viết là trải nghiệm cá nhân và bài học tôi rút ra từ cuốn sách. Nếu các bạn quan tâm đến việc xây dựng một kế hoạch tài chính dài hạn, một phần quan trọng để tạo ra trật tự trong thế giới đầy hỗn mang của những rủi ro không lường trước, tôi có thể giới thiệu dịch vụ tư vấn tài chính uy tín từ Daiichi Life qua số điện thoại 0932416712. Hãy liên hệ nếu bạn cần một người đồng hành thực sự trên hành trình dài của cuộc đời.

---

Thầy giáo già
(Giảng viên Toán cao cấp, Đại học Kinh tế Quốc dân)